|
Hydref 2007 Rydan ni’n byw mewn byd peryglus dros ben. i rai, gall hyd yn oed gadal y tŷ
fod y tro diwetha iddyn weld’u cartra. Braw i’r holl ardal odd clywad fod Guto, Ffordd Llwyndu, 16 oed, wedi’i daro
gan gar ar y lôn bost ger Glynllifon. Bu pawb am gyfnod
yn gweddio ‘i fod yn ddigon ifanc a chryf i ddal ‘i dir.
Nid felly y bu. Be allwch chi ddeud wrth rieni
sydd wedi colli mab ifanc? Dim llawar – dim ond gobeithio
y bydd Gwynfor a Nesta’n cael nerth i fwrw mlaen a’u
bywyd efo Dafydd, Anni a Sian. Rydan ni i gyd yn gwbod am
lonydd cefn yr ardal. Rhain ydi llefydd chwara’r plant.
Da o beth, achos fel ma petha’n mynd ma’r strydoedd yn
rhy beryglus iddyn nhw. Roedd Guto yn un o gang lôn
gefn Ffordd Llwyndu, fel y cofia’r lleill, Justin ac
Adam, Siôn a Chris, Carwyn, Edwin, Darrel, Donna, Maxine
a Cira. Ar un adag, gan fod y wal
gefn ‘cw i lawr, roedd y gang yn yr ardd yn gyson ar
ryw antur ne’i gilydd. Felna ma plant a welwch chi mo’r
un rhai bob tro. Roeddwn wedi smentio copa’r
hen glawdd. Heb yn wybod i mi, erbyn y bora rodd ‘G’
wedi’i naddu yn y sment newydd. Guto odd hwnnw. Ma’r
‘G’ yno o hyd ar y garrag. Erbyn hyn ma rhan o’r clawdd
bellach er cof amdano. Allwn i mo’i anghofio beth bynnag. Cnoc ar y drws un dwrnod.
Guto yno’n holi odd gin i rwbath am yr Ail Ryfel Byd
i’w helpu ar brosiect yn yr ysgol. Dydw i ddim yn foi
rhyfal, ond yn ffodus rodd ‘na lyfr trwchus ar y pwnc
yn digwydd bod acw ar y pryd. Rodd yn sgwrs ddiddorol
yn trafod erchylltra’r cyfnod hwnnw. ‘I lygad ynta’n
fflachio wrth feddwl am yr holl antur. Faint o ddylanwad gafodd y
llyfr hwnnw arno, wn i ddim ond bu’n aelod o’r cadets.
Yn amal byddai’n sôn am hwyl y gwersyll ac amball i
dro trwstan. Hefyd roedd yn aelod o Glwb
Bocsio Caernarfon. Rodd yn amal yn sôn am ‘i ffrindia
yn y dre. Mi fyddai’n dwad draw i’r cefn ‘cw weithia
i ddangos y math o betha y dylai pob bocsiwr wbod. Yn
amlwg rodd o isio dysgu sut i edrach ar ôl i hun. Fel
ma petha’n mynd heddiw, roedd llawar o synnwyr yn hyn
er mwyn iddo allu amddiffyn ‘i hun os byddai rhaid. Y peth diwetha glywis i amdano
odd i fod o wedi cael gwaith dros yr ha’ efo adeiladwyr
yn Llanrug a’i fod hefyd am labro efo’i dad ar waith
yn y cefn. Dim ond rhai o’r petha odd
y rhain sy’n loetran yn y meddwl wrth edrach yn ôl.
Rhwbath rhwng Guto a fi odd hyn. Ma ‘na fwy o’i deulu
a’i ffrindia efo llawar mwy o’u hatgofion nhwtha amdano. Wnawn ni ddim anghofio. Mi
fydd Guto’n fyw o hyd efo ni. Ar ran gang y lôn gefn yn
y cyfnod hwnnw – cofion melys amdano.
^^ Yn ôl i'r Pen
Awst 2007 Er bod gin i golofn yn barod eisoes ar gyfer Lleu, cafodd honno hergwd y tro
yma achos rhaid bellach, oherwydd yr ymatab, gadal i
chi wbod be ma rhai o’r darllenwyr wedi cnoi cil arno. Diolch o galon i Beryl yng
Nghanolfan yr Antur am gytuno i dderbyn cyfraniada. Tro
nesa byddwch chi’n siopa ym Mhen Groes rhowch bwt i’r
golofn iddi ar bapur neu cysylltwch ar www.nantlle.com fel arall. Diolch i Jean Hefina am ‘i
geiria caredig a’i hymatab. Be sy’n iawn sy’n iawn. Mynd
efo atgof onest Owen Owen, Talmaes, wnes i am yr adag
rodd o’n blentyn. Rodd o’n deud bron i’r droedfadd lle
rodd hen Bistyll yr Inn, Pen Groes. Yr unig atab alla i feddwl
amdano yn synhwyrol yn niwl y cowdal ydi ‘i bod nhw,
achos datblygiada ochor yr hen Bost a’r Banc, wedi gorfod
symud yr hen bistyll i’r fan tua ochor yr adwy i’r maes
parcio presennol tu cefn i HSBC. Fanno’n amlwg odd y
pistyll arall y soniodd nain Jean amdano, sef am y flwyddyn
1897. Y cwestiwn ydi, odd pistyll arall yno’n barod neu
ai troi’r dŵr i greu un arall wnaethon nhw ar ôl chwalu’r
un wrth ddrws yr hen Bost fel y soniai Owen Owen yn 1930?
Cofier ‘i fod o’n son am Bistyll yr Inn tua’r 1860’au.
Yn amlwg doeddan nhw ddim isio pistyll o flaen drws ffrynt
yr adeilad newydd ar y pryd. Ta waeth, chwalwyd pistyll
Ffordd y Sir ynta’n ‘i dro i godi toileda dynion yn unig.
Mae 'na gannoedd ym Mro Lleu heddiw’n cofio’r hen adeilad
hwnnw yn Ffordd y Sir. Chwalwyd hwnnw hefyd a does dim
ond wal yno erbyn heddiw. Ma’n edrach felly ar ol y
stwnan a’r chwalu y gallai’r ddau ohonom fod yn iawn!
Dwi di bod yn meddwl hwyrach y bydda’n well i fi daflu
gwala i mewn i’r golofn yn fwriadol, wedyn mi fyddan
ni’n cael digon o stwff i gadw Lleu i fynd am fisoedd. Fel ro’n i’n gobeithio, colofn
i ymateb i’ch diddordeba chi fyddai hon. Eich colofn
chi ydi hon i fod. Y peth gora all ddigwydd ydi eich
body n heijacio’r golofn os ydach isio. Colofn PAWB A’I
BWT ydi hi mewn gwirionedd. Mi all unrhyw un gyfrannu
unrhyw fath o wybodaeth a fo o ddiddordab iddyn nhw a
ninna. Y teimlad rydw i’n ‘i gael yn aml ydi mod i’n
sgwennu i bobol sy’n gwbod llawar mwy na fi. Bwriad y golofn odd i chi
gael deud eich deud gan obeithio y byddwch yn canolbwyntio
ar y diddorol – rhwbath sy ddim mor borin a rhai o’r
petha ar y teli, radio, y we a’r stwnsh arferol mewn
papura newydd. Ma hi’n gweithio ddwy ffordd,
goelia i. Rydw i’n prynu Lleu fel pawb arall a mi ga
inna ymatab i be dwi’n weld ynddo. Dach chitha hefyd
a’r un hawl. Un o’r cerddi gora dwi di
darllan ers tro byd odd honno yn Lleu gan Megan Bryn.
Y negas i Fegan ydi, os bydd gin ti rwbath i’w roi yn
y golofn, cofia’i anfon. Rodd y gerdd yn wych. Does dim
rhaid i ti ennill gwobr bob tro cyn dangos dy dalant.
Gobeithio fod gin ti un neu ddau o betha eto byddat am
iddyn weld gola dydd yn Lleu. Rodd teitl y gerdd yn unig
greda i, yn haeddu gwobr arall - ‘I Dad’. Rhagor o ymatab.
Gan Arfon Post, Tal Sarn gynt y tro ma. Dach chi’n
cofio mod i wedi bod yn son am yr haul yn chwara rhwng
yr Eifl
a Chaergybi? Mi ddywedodd Arfon y byddai ‘i dad yn
Nhan Ffordd (ffordd Carmel) yn wastad yn deud fod yr
haul
yn cymryd ‘cam ceiliog’ ar y tro. Dyna odd ‘i deud
hi’n fachog. Chwarelwr odd ‘i dad ym Mhen yr Orsedd ac wrth
gwrs doedd unlle gwell na ffordd Carmel am olygfa tua’r
môr. Profiad gwahanol iawn gafodd o ar arfordir y dwyrain
a gweld yr haul yn codi o’r môr ar doriad gwawr. Welan
ni byth mo hynny ym Mro Lleu - tra byddan ni’n sobor,
beth bynnag! O ia, cyn i fi anghofio. Cadar
y Brenin, yn ôl Arfon oedan nhw’n galw’r graig yng Nghlogwyn
Bach, sef Siôr V'ed efallai gan blant y cyfnod hwnnw,
Lisi wedyn gan rai’n ddiweddarach neu hwyrach ma un o
hen arwyr Cymru odd o, pwy ŵyr.
Cofiwch am Beryl a
hwyl ar y sgwennu.
^^ Yn ôl i'r Pen
Gorffennaf 2007
Misoedd yr ha ma llawar ohonom yn reddfol yn troi at y môr a’i betha. Yn ôl
y gân: ‘macrall wedi’i ffrio fasa'n dda’. Ond dath
tro ar fyd a does neb bellach yn gweiddi ‘mecryll
Trefor’ hyd y strydoedd.
Rheola iechyd a diogelwch sy’n cael y bai, ond mi ddylai pris macrall heddiw
fod yn sbardun i rywun sydyn-am-geiniog efo’r gêr
iawn ddod â’r hen arferiad yn ôl.
Dyma’r amsar bydd
preswylwyr Bro Lleu’n eistadd ar draeth, neu gerllaw
ac yn hel meddylia digon dioglyd fel hwyrach, sgwn
i sut bobol oedd yn byw yng Nghaer Arianrhod.
Wnes i ddim dallt
yr hen bobol yn iawn. Roeddan nhw’n deud ma Tregarandrag
odd enw’r hen gaer dan y môr. Ma Syr Ifor yn cyfeirio
ati fel Trecacacdrag. Doeddwn i ddim yn dallt achos
os ma caer odd dan y môr, sef rhyw fath o amddiffynfa,
pam sôn wedyn am dre o gwbwl. Rodd tre’n ardal weddol
eang yn cynnwys nifer o anhedda.
Fel dwedodd rhywun
wrthyf, rwyt yn siŵr o foddi’n meddwl am y lle.
Haws meddwl fod yna ddryswch wedi bod a bod Tregarandrag
yn en war le arall, sef yn ôl y sôn, Tref yn Anrheg
ar lan afon Gwyrfai heb fod ymhell i ffwrdd.
A thra mod i yn y
cylch hwnnw, mi ges y fraint o gyfarfod Dic Pen Bwth
gynt a odd ar ofal seibiant ym Mryn Seiont. Digwyddais
ofyn iddo sut cafodd y lle’r enw Pen Bwth a’i atab
odd fod yr enw’n mynd yn ôl i amsar y Rhufeiniaid.
Mi wyddwn fod y Rhufeiniaid wedi bod yn yr ardal
achos yn ôl y sôn rodd rhyd i’w marchogion ar draws
y Foryd, ac un arall gerllaw i’w milwyr traed.
Wedi pendroni a dyfalu
mi ellir derbyn mai ffordd y trigolion lleol ar y
pryd o gyfeirio at wersyll o bebyll ydi’r ffurf Pen
Bwth achos erbyn meddwl mi fasa gwersyll o’r fath
yn edrach pel penna bythynnod ar hyd y tir.
A sôn am Rufeiniaid
ma XL fel y gwyddoch yn enw ar siop tsips ym Mhen
Groes. Ma na hanas i’r rhif hwnnw siŵr o fod ond
go brin ma’r Rhufeiniaid a’I sefydlodd ar ‘u ffordd
iI Segontiwm!
Un o ryfeddoda’r
môr ydi’r parti blynyddol ger Porthmadog. Yno daw
haid o grwbanod môr cragan ledar i loddesta ar y
jeli – neu’r slefran fôr i roi’r enw llawn. Mae’n
anhygoel bron ‘u body n teithio’r holl filltiroedd
o ddyfroedd cynnas y trofanna i ymweld â ni – a
chael ‘u bwyd wrth gwrs.
Rydan ni’n ffodus
ym Mro Lleu, mi allwn fwynhau’r mo^r a’r un pryd
gwylio’r awyrenna ym Maes Awyr Caernarfon neu hyd
yn oed gael cip ar yr ardal o’r awyr.
Ond stori arall ydi
awyrenna Fali. Ma rhai o’r rhain yn hedfan mor isal
fel ‘u body n bla i’r amaethwyr mewn rhai manna.
Rydan ninna yma ynghanol ‘u rhanbarth hyfforddi achos
mi’u clywch nhw droeon fel cacwn mewn pot jam, i
fyny ac i lawr am hydoedd.
Y syndod ydi, ‘u bod
yn gallu gwneud hyn heb symud fawr ddim ar y tro
o’r ardal. Efo’r math yma o hyfforddi y dirgelwch
ydi pam na ddewisian nhw rywle draw uwchben y môr.
Rheswm arall digon teg dros iddyn nhw fod uwchben
y dŵr ydi ar sail diogelwch achos os bydd damwain
o gwbwl, mwy na thebyg mai mewn awyran hyfforddi
y bydd hynny. Does wbod lle’r eith awyran heb reolaeth.
Y syndod ydi nad oes
neb hyd yma, diolch byth, wedi cael jet yn ‘i ardd
gefn. Rhag llaesu dwylo, rhaid deud unwaith yn rhagor
– do, mi ddigwyddodd eleni eto. Awyran ‘Hawk’, gwerth
7 miliwn yn rhacs – ac yn ôl y sôn 4 ohonynt i
gyd mewn 9 mlynadd.
Yn ffodus ym Mona
odd hynny, neb wedi brifo a’r peilot yn iawn. Lle
fydd y nesa? Tŷ pwy sy’n mynd i gael sedd y peilot
drw’r to?
Ddylan ni byth anghofio
aberth awyr y Spitfire ac eraill na chwaith beth
sy yn yr awyr uwchben pentrefi ac ysgolion y plant
yn yr ardaloedd cefn gwlad.
Os oes negas o gwbl
o’r Dyffryn i’r Fali – draw uwchben y môr yn amlach,
os gwelwch yn dda.
^^ Yn ôl i'r Pen
Mehefin 2007
Bu llawer ym Mro Lleu, goelia i, am dro rywdro neu’i gilydd i Glogwyn Bach. ‘Lle?’
medd yr anghofus neu’r rhai na chafodd y fraint.
Clogwyn ydi o i’r gogledd o Bant Du uwchlaw’r Hen
Lôn rhwng Pen Groes a Thal Sarn.
Yr arferiad, fel heddiw, oedd mynd trwy’r giât fochyn ochor Nant i Bant Du, dringo’r
llwybr hyd at dyddyn Mrs Pritchard gynt, cael llymaid
o ddŵr ffynnon iach tu cefn i’r tŷ a dringo wedyn
at y copa i fwynhau’r olygfa eang tua’r mynyddoedd
a’r traetha draw.
Ar y llethr rhwng
y copa a’r tyddyn roedd Cadar y Frenhines, bron fel
cadar steddfod ac fel tasa hi wedi’i naddu’n naturiol
yn y graig, pwy ŵyr.
Dyna halen y ddaear
odd gwraig fel Mrs Pritchard, tyddyn Clogwyn Bach.
Rodd yn aelod selog yng nghapal Soar, Pen Groes a
meddyliwch am y strach o ddringo hannar y clogwyn
ar ‘i hymweliad.
Yn ôl Corbi, i threfn
oedd codi baner wen os odd y fuwch yn gofyn tarw
fel bod y ffariar islaw’n derbyn y negas yn gofyn
iddo alw yn y tyddyn cyn gynted ag odd modd.
Yn ystod tywydd sych
tua’r Pasg bu rhannau o’r wlad yn llythrennol ar
dan, yn ôl y Frigâd Dân. Mewn rhai ardaloedd llosgwyd
yr eithin ar ddamwain neu am resymau amheus a thro
arall yn fwriadol i wella’r borfa. Mi welson ninna
ochor Nant i Glogwyn Bach dan drwch o fŵg.
Mae gair ganddyn nhw
tua Pen Fron ochor Nant am y gwaith o losgi eithin
sef goceithio. Pan glywis i hwn gyntaf gan Glyn Hughes
(y lori) bu peth dyfalu yn ‘i gylch. Rodd yn swnio
fel rhwbath yn ymwneud a choelcerth ond nid dyna
odd y trywydd iawn.
Mae’n ymwneud a ‘deifio’
nid deifio i ddŵr ond deifio dillad wrth smwddio,
sef gadal marc llosg yr hetar arnyn. Daw ‘deifio’
o ‘dufio’ sef ‘duo’ i ni heddiw. Felly mi ath ‘goddufio’
yn ‘goddeifio’ wedyn y ‘goddeithio’ sef gordduo’r
llethr a fel gwelsoch eleni eto does dim duach na
llethr eithin wedi’i losgi.
Bu Elfed ac Esyllt
dros ffordd i’r Post Pen Groes, yn holi am ffrwd
tu cefn i’r tai. Yn ‘i gofiant rodd Owen Owen Talmaes
wedi rhoi rhan o’r atab achos tua’r fan lle byddwch
yn tynnu pres HSBC o’r twll yn y wal rodd pistyll
y pentra, sef Pistyll yr Inn (tafarn y Stag’s Head
dros ffordd). Rhyfadd fel ma’r llecyn hwn yn dal
yn gyrchfan bwysig yn ein bywyd er bod y rheswm yn
dra gwahanol erbyn heddiw. Rodd yr hen dafarn uchod
yn ganolbwynt busnes eithriadol brysur yn y dyddia
a fu ac yn ôl y sôn un math o adloniant yno ar nos
Sadwrn oedd ymgasglu i wylio moch yn cael’u lladd!
Hon odd ‘yr Inn’ yn
yr Eithinog yr Inn, enghraifft brin dros ben o enw
dwyieithog mewn ardal o hen enwa cyfoethog. Rywfodd
neu’i gilydd rydan ni’n ôl efo’r eithin, yn wir ynghanol
yr Eithinogau fel Eithinog Ucha, Eithinog Ganol ac
Eithinog Wen. Mi ŵyr y cyfarwydd mai’r arferiad odd
malu’r eithin a gwneud tshaff neu us i fwydo’r ceffyla
ac yno yn Eithinog yr Inn y cadwai’r Stag’s Head
rai o’u ceffyla.
I gloi, diolch am
yr anogaeth o Fryn Glas, Rhostryfan. Mae’n edrach
fel’tai rhyw
awydd newydd wedi cydio yno, achos fel a ddywedwyd
yn y llythyr y prif ddiddordab ers rhai misoedd
bellach ydi sgwennu’n Gymraeg - Lwc dda ar yr antur
honno.
^^ Yn ôl i'r Pen
|
