Hanes Dyffryn Nantlle

Nebo a Nasareth

 
 
 

Mathonwy Hughes ~ 1905-1999

Un o hogia' Dyffryn Nantlle

Mathonwy HughesGanwyd yn unig blentyn ym Mryn Llidiart, tŷ yng ngodre'r mynydd, Cwm Silyn. Lle a fu gartref i dair genhedlaeth, ac a gododd ddau Brifardd. Tyddyn tair erw a buwch oedd Bryn Llidiart, pan oedd Mathonwy yn blentyn. Aeth neb i Fryn Llidart ar eu holau hwy. Amser fu unig denant y lle byth wedyn a hawliodd y mynydd ei eiddo yn ôl ers blynyddoedd.

Llun: Mathonwy Hughes.

Dechreuodd ei addysg gynnar yn Ysgol Nebo yn 7 oed, ond nid oedd yn blentyn iach a dioddefodd gryn waeledd. Oherwydd ei waeledd, collodd gyfle i fynychu Ysgol y Sir ym Mhenygroes, ond yn hytrach, aeth i'r ysgol yng Nghlynnog.

Cerddai trwy dair milltir o gorsydd, ymhob tywydd i gyrraedd yr ysgol, gyda'i ginio o frechdannau gydag o. Roedd Nebo bryd hynny yn ysgol lawn i fyny i'r seithfed safon.

Cyfnod hapus oedd hwnnw yn Nebo i Mathonwy dan oruwchwyliaeth y prifathro T.H. Griffith A., ac er i'r prifathro fod yn Gymro glân, Saesneg oedd iaith yr ysgol. Roedd hefyd yn cadw siop. Ni allai Mathonwy ddirnad sut yr oedd Mr Griffith yn siarad Cymraeg gyda mam Mathonwy yn y siop, a Saesneg pob gair efo'r plant yn yr ysgol.

Roedd Mathonwy yn selog iawn yng Nghapel Tanyrallt, ble cynhelid cyfarfodydd llenyddol o fri, gyda chystadleuwyr yn teithio o bell i gystadlu, a hynny ar Ddydd Nadolig. Dau ddyddiad oedd yn bwysig i blentyn y cyfnod hwnnw: diwrnod Ffair Llanllyfni ar y 6ed o Orffennaf (Gŵyl Rhedyw Sant), a Diwrnod Cwrdd Llenyddol Capel Tanyrallt ar Ddydd Nadolig.

Daeth y rhyfel ac roedd Mathonwy yn benderfynol o beidio ag ymuno â'r fyddin, am na fedrai ei ddychmygu ei hun yn lladd neb, ac roedd yn ei eiriau ei hun yn ormod o gachgi i fod yn wrthwynebydd cydwybodol, felly ymunodd â'r Gwasanaeth Gwladol ac ar ôl y rhyfel fe gafodd wahoddiad gan Wasg Gee i fod yn is-olygydd y Faner, a derbyniodd yn llawen.

Roedd ei ewythr Silyn yn arloeswr ac fel un o sylfaenwyr Cymdeithas Addysg y Gweithwyr cynigodd waith i Mathonwy fel athro. Bu'n athro ar ddosbarth C.A.y.G. yn Ninbych am gyfnod o 25 mlynedd .

Ugain oed oedd Mathonwy pan darawyd ef gan y clwy cystadlu am gadeiriau eisteddfodol, ac enillodd ei gadair gyntaf yn Eisteddfod Talysarn ar y testun 'Gwastadedd Meira' o'r Hen Destament. Enillodd dair cadair yn y flwyddyn hon, ac un arall pan oedd yn 22, cyn mynd ymlaen i ennill ei gadair gyntaf yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Priododd ym 1954 ac enillodd Gadair Eisteddfod Aberdâr yn 1956: cychwyn am 7.00 o'r gloch y bore mewn fan i nôl y gadair.

Cyhoeddodd nifer o gyfrolau pwysig, ac yn sicr enillodd ei blwy fel un o brif lenorion ein gwlad.

Braint yw cofio un o hogia' Dyffryn Nantlle.

gan O.P Hughes

  Iaith HyperText Markup (HTML) 4.01 Transitional Dilys Cydymffurfiad Level A efo canllawiau WCAC 1.0 y W3C Cascading Style Sheets (CSS) Dilys